جمع بندی کرسی سوم

اهمیت کار گروهی و اخلاق تشکیلاتی از منظر امام علی(ع)

 SDVC

تشکیلات اسلامی در عین انجام فعالیت های خود، مولد نیرو نیز به شمار می‌آید.
اهمیت کار گروهی:
وقتی انسانها متشکل و مجتمع می‌شوند قدرت خدا را با خود به همراه دارند. زمانی که افراد پراکنده‌اند قدرت اندکی دارند و محکوم به شکست خواهند بود. یدالله مع الجماعه، دست خدا با جماعت است. دست علامت قدرت است. در متن کارهای فردی روح اجتماعی هم حاکم است. اسلام دینی اجتماعی است زیرا انسان موجودی اجتماعی است. در عین حال که همه ما محتاج به خداوند هستیم ولی خداوند انسانها را محتاج یکدیگر آفریده است. کارها یا مستقیم برای خداست یا با واسطه برای خداست. نماز عملی ظاهراً فردی است و به طور ویژه و مستقیم برای خداست. اصل نماز برای ذکر مستقیم است: اقم الصلوه لذکری. ولی بهتر است نماز را جماعت خواند. در نماز می‌گوییم إِیَّاکَ نَعْبُدُ وإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، در نماز هم یک جنبه کاملا فردی دارد باید خود را در یک مجموعه ببیند و خود را در یک مجموعه احساس کند. گاهی کارها غیر مستقیم است ولی چون نیت الهی دارد و برای رضایت خدا انجام می‌شود فی سبیل الله محسوب می شود.
نکته :اگر بخواهیم توفیقی داشته باشیم باید ابتدا به ضرورت کار تشکیلاتی پی برد. زمانی که دشمنان دارای تشکیلات منسجم هستند، نمی توانیم به صورت فردی کاری انجام دهیم. کسانی که طرح، برنامه و نظم ندارند در محاصره کسانی قرار می‌گیرند که طرح و برنامه دارند.
تشکیلات :گروهی از افراد که یک هدف و یک مقصد دارند.
 در قرآن از واژه امت استفاده شده است وَ لْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلى الخَْیرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالمَْعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ: از میان شما باید امتی باشد که امر به معروف و نهی از منکر کند.
 امت : مجموعه انسانهای هم مقصد و هم هدف است. 
واژه ام: به معنای مقصد
 امام: کسی که رهبری  افرادی که یک هدف و یک مقصد دارند  را برعهده دارد.
ﻣأمومین: یک هدف، یک مقصد و یک رهبر دارند.
ویژگی های اخلاقی تشکیلات :
الف) داشتن هدف
هدف همان نیت است ولی نیت بیرونی و هدف بیرونی است. آنچه که تصمیم گرفته‌ایم به آن برسیم و شایسته است هدف ماست.
منظور از هدف، هدفی مقدس و نهایی است و زمانی که انسان به آن رسید احساس پوچی نمی‌کند. انسان همواره چیزهای بالاتری را طلب می‌کند. انسان بعد ازآن‌که به امکانات مادی، همسر، پست و مقام و حتی کشورگشایی دست یافت و به خواسته‌های خود رسید، بعد از مدتی برایش ارزش چیزهایی که به دست آورده است کمرنگ می شود. اهداف دنیوی با مرگ از دست می‌رود: «إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ»، بعد از دستیابی به آنچه طلب ‌کرده است احساس بازندگی و خسران می‌کند زیرا آنچه را به دست آورده است نمی تواند با خود ببرد.
در تشکیلات بهترین هدف نصرت خدا و عبودیت است.
کسی که عبد خدا باشد به ندای «هل من ناصر»  لبیک می‌گوید،  جبهه حق را تنها نمی‌گذارد وآن را یاری می‌کند. غیر از صفت تکبر که هیچ کس نباید این صفت از صفات خدا را داشته باشد، انسانها می‌توانند مظهر بقیه صفات خدا باشند.
یاری خدا: یعنی یاری ولی خدا و یاری خلیفه خدا
 مظهر صفات خدا در زمین حجت خداست که برای رسیدن به اهدافش نیاز به نیرو دارد .
ب) ضرورت خودسازی
حضرت علی (ع) در نامه ۵۳ که نامه ای مربوط به تشکیلات حکومت اسلامی است درباره اخلاق تشکیلاتی در ابتدای نامه سفارش های خود را به مالک اشتر مطرح می‌کند:
۱- امره بتقوی الله: تقوا داشته باشد.
 تقوا یعنی:

  • انسان حریم خدا را نگه دارد.
  • اراده را در وجود خود حاکم کند.
  • شهوات و غرایز و غضب بر او حکومت نکند.
  • انسان تمام عیار باشد و حیوانی زندگی کند.

در جای دیگر حضرت علی(ع) تقوا به عنوان «زمام» نام می‌برد. یعنی زمام انسان در دست خودش باشد. در خطبه ۱۶ نهج البلاغه می‌فرماید :« أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَایَا ذُلُلٌ : همانا تقوا چونان مرکب‌های فرمانبرداری هستند…» انسان بی تقوا سوار مرکبی چموش است که حتما اورا بر زمین می‌اندازد.
۲- ایثار طاعته: اهل گزینش طاعه الله باشد و کارها را بر اساس طاعت خدا انجام دهد (هدف: بندگی). لذا طاعت خط مشی و خط قرمزهای فرد را مشخص می‌کند.
۳-پیروی از واجبات و مستحبات: از آنچه خداوند در قرآن از واجبات و سنتها (مستحبات) امر کرده است پیروی کند، دستوراتی که جز با پیروی آن رستگار نخواهد شد و جز با نشناختن و ضایع کردن آن جنایتکار نخواهد گردید.
۴- و ان ینصرالله : خدارا یاری کند (هدف اصلی)
 یاری خدا یعنی یاری ولی خدا و دین خدا زیرا خداوند نیاز به یاری ندارد. کتاب آسمانی و ولی خدا هر دو نیاز به یاری دارند. حدیث ثقلین هم به این موضوع تاکید دارد: « اِنی تارِکٌ فیکُمُ الثَقَلَین،کِتابَ اللهِ و عِترَتی و…». در شرایط سخت قرارگرفتن پیامبران و به قتل رساندن آنها و نیز تحریف کتب آسمانی از نمونه‌های عدم حفاظت و نبود یاری رساندن است. اراده خدا برآن قرار گرفته است که قرآن به عنوان آخرین کتاب آسمانی محفوظ بماند و از تحریف در امان بماند.
 زمینه های یاری رساندن قرآن :

  • نشر و ترویج قرآن
  • اجرایی کردن قرآن
  • تبیین صحیح آیات قرآن وجلوگیری از تحریف موضوعی

در کنار قرآن امام قرار دارد و خداوند نیز  اراده کرده است آخرین امام یعنی حضرت بقیه الله را حفظ کند و بحث غیبت از این جا منشأ می‌گیرد.
باید توجه داشت که این حفظ به معنای پیشرفت خود به خودی اهداف نیست. حفظ هم اسبابی دارد. یکی ازاین اسباب دعای مومنین است که در دعای فرج از خدا می خواهند تا امام زمان(ع) را حفظ کند. با این دعا ما هم سهیم هستیم و عشق و ارادت خود را به ولی خدا نشان می‌دهیم ولی اهداف امام خود به خود پیشرفت نمی‌کند و نیاز به یاری دارد. نصرت دین خدا و ولی خدا هدفی است که در آن باخت نیست، فرد احساس پوچی نمی‌کند. زیرا بندگی خدا مراتب زیادی دارد. بی نهایت است، خسته کننده نیست، مانند نماز معراج است. در اهداف دنیوی احساس پوچی و بن بست وجود دارد.
 نکته: اهداف دنیوی در دل عبودیت جاریست.
 گاهی فرد به دنبال کسب ثروت است و هدفش نیز بندگی خدا است بنابراین حتی اگر به آن نرسید احساس باخت و در صورت رسیدن نیز احساس پوچی نمی‌کند. باید نیت‌ها را درست و خالص شود و ببینیم به دنبال چه هستیم. در رهبری تشکیلات آیا قدرت اصالت دارد یا بندگی؟
 اگر بندگی خدا مبنای عمل باشد دیگر برای فرد اهمیتی ندارد در کجا قرار گیرد. بلکه مهم این است مهره‌ای از مهره‌های امام زمان(عج) باشد. فرد در تشکیلات باید جای مناسب خود را پیدا کند. در تشکیلات همه یک مقصد و یک نیت دارند، همه خالصند ولی همه افراد نمی‌توانند همه کارها را انجام دهند. در تشکیلات نیازهای گوناگونی وجود دارد و انسانها هم دارای توانایی ها و استعدادهای گوناگونی هستند. برخی انبیا بر برخی دیگر فضیلت پیدا کردند. حتی پیامبران اوالعزم هم در یک مرتبه نیستند. هر کس نیازها و استعدادهای خود را بشناسد و برای چه کاری ساخته شده است؟

DFNB

ج) اصل شایسته سالاری
انسان ها باید بر اساس عقلانیت، لیاقت و شایستگی در مسئولیت‌ها و پست‌ها قرار گیرند.
 لیاقت: چه کسی می‌تواند کارها بهتر انجام دهد.
در تشکیلات اسلامی کارهای به ظاهر کوچک اگر بر مبنای بندگی باشد اصلا کوچک نیستند. چرخ تشکیلات وقتی می چرخد که هر کس سر جای خود قرار گیرد. اینجاست که اهمیت هدف و نیت بیشتر برای ما روشن می‌شود. وقتی ثواب کار تشکیلاتی نصیب ما می‌شود که نیت‌های خوبی داشته باشیم.
د) داشتن نیت خالص و الهی
نیت خوب و خالص باعث می شود در کارها شکست نخوریم و منتظر تشویق دیگران نباشیم. اگر نیت خالص باشد حتی اگر ما را تشویق نکنند ناراحت نیستیم و نیز اگر فرد دیگری پیدا شد که بهتر از ما کار را انجام می‌دهد، مسئولیت و پست خود را به او واگذار می‌کنیم.
« مَا کَانَ لِلّهِ یَنْمُو» کاری که برای خداست ریشه‌دار است و رشد پیدا می کند.
 به دنبال یک تشکل نورانی، ماندگار و الهی باشید که بعد از مرگ، هزاران سال ادامه پیدا کند.اگر کسی سنتی را بنیان گذاری کرد، نسلهای بعد که به آن عمل می کنند، از ثواب آنها بهره مند خواهد شد بدون آنکه از ثواب عمل آیندگان کم شود. وقتی نیت‌ها خالص باشد، بدن نسبت به کاری که انگیزه قوی دارد، از خود ضعف نشان نمی‌دهد. در کاری که برای خدا باشد قوه روح به یاری قوه جسم می آید و ضعف جسم را جبران می‌کند. افرادی با بدنی ضعیف ولی دارای اراده و روح قوی، قادر خواهند بود کارهای بزرگی انجام دهند. در دفاع مقدس نمونه های زیادی در تأیید این مطلب دیده شده است.
امیرالمومنین شجاع ترین افراد بود و وقتی فرمود «از دنیای شما به قرص نانی و غذای کم اکتفا کردم» ممکن است کسی بگوید علی (ع) با این غذای کم چگونه خواهد جنگید؟ حضرت پاسخ می‌دهد: «درخت‌هایی که در بیابان رشد می‌کنند دارای چوب محکم‌تری هستند ولی درخت هایی که در سرزمین حاصلخیز و پرباران رشد می کنند پوست نازکی دارند و وقتی اتش بگیرند، زود خاموش می‌شوند.»
 از اینجا می‌توان نتیجه گرفت که در تشکیلات اعتبار حرف اول را نمی‌زند بلکه عرضه و اراده فرد است که دارای اهمیت است.
 سرمایه تشکیلات؛ اراده های قوی است که سرمایه انبیا نیز به حساب می آید و دشمنان ما نیز از آن بی بهره‌اند.
در خطبه قاسعه حضرت علی(ع) انبیا را توصیف می‌کند. خداوند متعال انبیا را فقیر قرار داد به نحوی که دیگران با دیدن فقر آنها رنج می‌کشیدند. خدا می‌توانست انبیا را امکانات مادی و جاذبه ایجاد کند ولی خواست بر این بود که در اطراف انبیا انسانهای خالص قرار گیرند. ولی رسولانش را صاحبان اراده‌های قوی قرار داد.
 نکته: تشکیلات اگر بر مبنای پول باشد از هم می‌پاشد، بین اعضا اختلاف اتفاق می‌افتد.

89962_769

ه) نظم :
نظم در تشکیلات به عنوان کار جمعی، از اهمیت بیشتری برخوردار است. حضرت علی (ع)در بستر شهادت فرمود: «اوصیکُم بِتَقْوَی اللّه وَ نَظمِ اَمْرِکُم » انسان باتقوا در زندگی فردی منظم است و وقت خود را هدر نمی‌دهد. مومن حاضر نیست ثانیه های زندگیش هدر برود. حضرت در نامه ۵۹ می‌فرماید: دنیا سرای آزمایش و دنیا پرست ساعتی در آن نمی‌آساید جز آنکه در روز قیامت از آن افسوس می‌خورد.
نکته : اگر انسانها از روی عقلانیت بر مبنای عبودیت برنامه ریزی نکنند و در لحظه‌ها تصمیم بگیرند شیطان و نفس آنها در تصمیم‌گیری مداخله می‌کنند برای کسب موفقیت باید منظم بود و قدر فرصت ها را دانست.
تشکیلات باید منظم باشد و برنامه و هدف روشنی داشته باشد. عناصر کلیدی تشکیلات باید افراد هم هدف و دغدغه‌مند باشند. همراهانی که قرار است تا آخر در کنار شما باشند باید با شما هم هدف باشند.
 در تشکیلات منظم وظیفه و تکلیف هر کس مشخص است. هر حضرت علی (ع)در نامه ۳۱ نهج البلاغه خطاب به امام حسن (ع) می فرماید:« وَ اجْعَلْ لِکُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِکَ عَمَلاً تَأْخُذُهُ بِهِ، فَإِنَّهُ اءَحْرَى اءَ اَنْ لا یَتَوَاکَلُوا فِی خِدْمَتِکَ »، کار هر کدام از خدمتکارانت را معین کن که او را در برابر آن کار مسئول بدانی، که تقسیم درست کار سبب می شود کارها را به هم وانگذارند و در خدمت سستی نکنند.
پیام: برای هر کسی مسئولیت قرار بده، نظارت کن، ﻣﺆاخذه کن.
اگر وظایف مشخص نباشد و افراد مسئولیت پذیر نباشند، آن وقت مشخص نخواهد بود چه کسی باید پاسخگو باشد و در مورد نتیجه از چه کسی باید بازخواست کرد.
تواکل: کار را به دیگری واگذارکردن
و) برنامه ریزی
با برنامه حرکت کنید.« إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ …» ایمان به عمل جهت می‌دهد. اول باید دارای ایمان بود، زیرا ایمان در کارها به انسان طرح و نظم می‌دهد. برنامه ریزی نباید طولانی مدت باشد و به شما ضربه خواهد زد زیراشرایط زمانی تغییر خواهد کرد و شما نیر ناگزیر به ایجاد تغییر خواهید بود.

  • طرح مشخصی داشته باشید.
  • اهل عمل باشید.
  • از تجربیات دیگران استفاده کنید
  • پراکنده کار نکنید.
  • در انجام کارها تداوم داشته باشید: کم مداوم بهتر است از کارزیادی که انسان را خسته می‌کند.

ز) بصیرت
در تشکیلات اسلامی همه نسبت به طرح بصیرت دارند؛ این‌که هدف چیست ؟روش چیست؟ و جایگاه کجاست ؟ لذا تشکیلات اسلامی در عین انجام فعالیت های خود، مولد نیرو نیز به شمار می‌آید. اگر پرچمی از دست سرداری افتاد فرد دیگر بر می‌دارد، زیرا با هدف و روش کار آشناست. دفاع مقدس این‌گونه بود.
رهبر مخلص تشکیلات به دنبال این نیست که پرچم را فقط خود به دست گیرد، نگاه او به آینده و روز مباداست. او به گونه‌ای برنامه‌ریزی خواهد کرد که بعد از خود فرد دیگری راه او را ادامه دهد.
نکته: بنیاد دعوت پیامبر بر اساس بصیرت بود.
ح) رابطه ولایی با یکدیگر 
مبنای تشکیلات اسلامی نصرت ولی خداست. حتی در تشکیلات سیاسی و اقتصادی، هدف نصرت ولی است. از آنجا که همه یک مولا دارند، باید ولی یکدیگر باشند. رهبر تشکیلات باید رابطه افراد را بر مبنای ولایت (دوستی) تنظیم کند. قرآن می خواهد مومنین با همدیگر رابطه ولایتی داشته باشند. همه افراد یکدیگر را دوست دارند، نه به خاطر خود، بلکه به خاطر مولای خود. دوستی خالص این است که به خاطر خدا و مولا بخواهیم. با این دیدگاه تشکیلات شکست‌ناپذیر خواهد بود، نیروهای تشکیلات خسته نمی‌شوند و با کمترین هزینه‌ها می‌توانندکارهای بزرگ انجام می‌دهند. حضرت علی( ع )فرمود: «من شما را برای خدا می‌خواهم ولی شما من را برای خودتان می‌خواهید.» دیدگاه ولایی کمک می‌کند تا در تشکیلات هیچ کس حتی رهبر گروه نیز بت نباشد، همه چیز برای خداست و همه برای یک مولا هستند.

ط) تقسیم وظایف
 مسئولیت‌ها باید بر اساس توانایی‌ها باشد.لازم نیست همه افراد، همه کار انجام دهند. بر اساس توانایی‌ها مسئولیت بدهید. زندگی خانوادگی هم نمونه‌ای از تشکیلات است که زن و مرد هر کدام با توجه به به توانایی‌ها، وظایف خود را انجام می‌دهند. هر کس اگر سر جای خود قرار گیرد و رابطه ولایی داشته باشد آن وقت تشکل می‌تواند موفق عمل کند.
برگرفته ازکتاب اخلاق تشکیلاتی
حجت الاسلام نظافت